Harita Türkçe Bir Kelime Mi?
Hayat, bazen insanı öyle tuhaf durumlarla karşı karşıya bırakıyor ki, ben de bir sabah uyanıp “Harita Türkçe bir kelime mi?” diye sorgulamaya başladım. Evet, yanlış duymadınız; bu soruyu ben, yani İzmir’de yaşayan 25 yaşında, esprili ama bir o kadar da fazla düşünen biri olarak sordum. O an fark ettim ki, gerçekten de kelimenin kökeni, etimolojisi, kullanımı gibi şeyleri kafama takma aşamasına gelmişim. Ne oldu? Bir sabah, ‘Harita’ kelimesi üzerinde felsefi bir tartışma başlattım! Eğer bana “Ciddi misin?” diye soruyorsanız, evet, bazen gerçekten ciddi oluyorum. Ama sadece bazen, o yüzden rahat olabilirsiniz.
“Harita” Diye Bir Kelime Var, Peki Gerçekten Türkçe Mi?
Şimdi, harita dedikçe, aklınıza “Yola çıkacağım, nereye gideceğimi göster” şarkısı gelir belki. Ama işin komik kısmı şu: Birçok kişi “Harita” kelimesinin Türkçe olup olmadığını asla sorgulamaz. Yani, bir harita alırsınız, açarsınız ve ‘Burası işte, harita’ der geçersiniz. Ancak biz bu yazıyı yazarken biraz kafayı dağıtmak istedik. İyi, kötü, doğru, yanlış – “Harita” kelimesi, gerçekten Türkçe mi?
İlk başta, “Evet, tabii ki” diyebilirsiniz. Sonra düşündüm: Bizim eski Türkçemizde harita kelimesi hiç var mıydı? Varmış gibi davranalım, hadi. Eskiden Türkler, “Yönüm kayboldu, haritayı açalım” demiyor, belki de “Yön bulucusunu alalım” diyordur. Kim bilir, belki de eski Türkler, yönlerini yıldızlara bakarak buluyorlardı. O zaman “Harita” dedikçe, içimden bir yerden bir “Hayır, bu kelime bize mi ait?” sesi yükseliyor.
Harita Türkçe Bir Kelime Değil, Peki Nereden Gelmiş?
Hadi, gelin biraz derine inelim. “Harita” kelimesi, Türkçeye Arapçadan geçmiş. Bunu öğrendiğimde kendimi biraz şaşkın hissettim. Çünkü ben, bir zamanlar harita deyince “Türkçedir” diye düşünürdüm, çünkü “Türkçede harita var” dediklerinde insan hemen kabul eder. Ama sonra öğrendim ki, harita kelimesi aslında Arapçadaki “خريطة” (harīṭa) kelimesinden türemiş. Yani, demek ki bizim çok sevdiğimiz harita, ilk başta Türkçe bir kelime değil, dışarıdan gelen bir misafir. Bunu kabul etmek biraz zor. Şu an o eski “Harita” kelimesinin Türkçe olduğuna dair inancım biraz sarsıldı.
Peki, “Harita” kelimesiyle ilişkilendirilen bir şey varsa, o da tabii ki harita yapım sanatı: “Kartografya”. Kartografya da Arapçadan mı, yoksa başka bir yerden mi geldi? Tabi burada, bu soruları araştırarak saatlerimi harcadım ama o kadar detaya inmeye gerek yok. Hedefim, kelimenin Türkçe olup olmadığını netleştirmek.
Dilin Zenginliği ve Eğlenceli Tefsirleri
Bazen kendi kendime şunu söylüyorum: Dilin evrimini kabul etmek, çok eğlenceli. Türkçeye Arapçadan, Farsçadan, Fransızcadan ya da kim bilir hangi dilden kelimeler geçmişse, bu durum Türkçeyi zenginleştirmiş. O yüzden de zaman zaman “Harita”nın nereden geldiği, onun kökeni üzerine kafa yorarken, dilin geçmişine bir göz atmak da zevkli olabiliyor. Bu kelimeyi eleştirebilirim, ama Türkçemizin çoğu kelimesinin kökeni başka dillerden geçmiş. İşin sonunda hep şunu diyorum: “Ne var ki bunda? Dil, etkileşimle büyür.”
Bir Sohbet: “Harita Türkçe Bir Kelime Mi?”
Bir arkadaşım, bu konuyu açmak üzere geldi ve dedi ki:
Arkadaşım: “Abi, ‘Harita’ kelimesi kesin Türkçe, baksana her gün kullanıyoruz!”
Ben: “Kardeşim, baksana, kökeni Arapça.”
Arkadaşım: “Peki, o zaman bütün kelimeler yabancı mı? ‘Yemek’ de Arapçadan mı geldi?”
Ben: “Evet, ama bunu düşünmek, biraz farklı bir konuyu işliyor. ‘Harita’ kelimesi Arapçadan, yani başka dilden geçti, ama yemek değil. İkisi de başka şeyler.”
Arkadaşım: “Hadi ya, o zaman şimdi haritayı ‘bizim’ kelimemiz gibi kullanamayacak mıyız?”
Ben: “Tabii ki kullanabiliriz, ama bir şekilde bu kelimenin ‘Türkçe’ olup olmadığını sorgulamak da zorlayıcı olabilir.”
Sohbet devam etti ama işte sonuç olarak harita kelimesinin Türkçede tam olarak nereden geldiği, yine de bir soru işareti olarak kaldı. Ancak şunu da unutmamak gerek: Dil, aslında bir kök meselesi değil, iletişim için kullanılan bir araçtır. Harita, Türkçede Türkçe bir kelime haline gelmiş olsa da, kökeni başka bir yerden geldi. Bunun bir önemi var mı? Yok.
O Zaman Ne Yapmalıyız?
Eğer “Harita Türkçe bir kelime mi?” sorusunu hala kafanızda tutuyorsanız, bence bu kelimenin, Türkçede ne kadar derinleştiğini, halk arasında nasıl kullanıldığını düşünün. Öyle ya da böyle, harita kelimesi Türkçede o kadar yerleşmiş ki, “harita” dediğinizde, kimse sizi Arapça sözlükle suçlamaz. Ancak biraz daldığınızda, dilin evrimini görüp, her kelimenin bir yolculuk yaptığını, başka dillerden beslenerek, Türkçenin zenginliğine katıldığını fark edebilirsiniz.
Sonuç olarak, “Harita”nın Türkçe olup olmadığı önemli değil. Çünkü dilin gerçek gücü, dilin içindeki kelimelerin ne kadar bizlere hitap ettiğinde gizli. Harita, Türkçe ya da değil; fakat Türkçe’de yerleştiği yer, bizim haritamızda bir köşe işgal etmiş durumda!
Siz ne düşünüyorsunuz? Harita Türkçe bir kelime mi? Hem belki de bu sorunun cevabını, daha çok kullanılan kelimelere bakarak, dilin evrimini izleyerek buluruz.